DEHB NEDİR?:Çocukluk çağının en sık görülen psikiyatrik bozukluğudur.Dikkati bir noktaya toplayamama,unutkanlık,dikkatin kolayca dağılması,eşyalarını ve oyuncaklarını sık sık kaybetme gibi dikkat eksikliği belirtileri ile birlikte kendi yaşıtlarına nazaran evde ve okulda daha hareketli olma davranışlarıyla kendini gösteren bir rahatsızlıktır.

Tedavisine erken başlanıldığı takdirde belli bir düzelme görülür. Bu yapılmazsa erişkinlik dönemine kadar pek çok psikiyatrik ve sosyal soruna yol açabilme özelliği vardır. Bu nedenle DEHB'yi basit,gelip geçici bir yaramazlık olarak ya da dikkat dağınıklığı şeklinde algılamamak gerekir.

DEHB'NİN GÖRÜLME SIKLIĞI VE YAYGINLIĞI

DEHB'nin zeki çocuklarda daha sık görüldüğü gibi yanlış bir kanı vardır. DEHB,her zeka düzeyindeki çocukta görülebilir.

Kız çocuklarda DEHB'nin dikkat eksikliğinin önde geldiği tip, erkek çocuklarda ise hiperaktif-dürtüsel tip daha sık görülmektedir. Bununla birlikte her bir belirti iki cinste de görülebilir.

AYIRICI TANI

Sürekli koşan ,gürültü yapan ve çok konuşan çocuklara hemen hiperaktif etiketi yapıştırılması ailelerde ve okullarımızda sıklıkla rastlanan bir durumdur. Aslında hareketli olmakla hiperaktiviteyi bir birinden ayırmak oldukça güçtür.

DEHB'Lİ ÇOCUKLARIN İLAÇLA TEDAVİSİ

Dikkat problemlerinde genel olarak kullanılan ilaçlar, uyarıcılardır. Bu ilaçlar, çocukların daha iyi odaklanması için beyinlerini uyartmaktadır. Çocukların yaklaşık %70'inde ilaçların odaklanmaya yardım ettiği dikkat yeteneğini ölçen standart testlerle kanıtlanmıştır.

Eğer DEHB'ye öğrenme güçlüğü eşlik ediyorsa uyarıcı bir ilaç kullanımının, okul başarısı üzerinde olumlu etkiye yol açması beklenemez. Hekimler, uyarıcı ilaçların bazı yan etkileri olabileceğini belirtmektedir. Bunlar: uykusuzluk, iştah azalması , sinirlilik , karın ve baş ağrısı , kilo kaybı, tikler, huzursuzluk hissi, sivilce,sersemleşme, kusma ve deri döküntüsüdür.

DEHB OLAN ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ

Bebekliklerinde anne-babaları tarafından huysuz,huzursuz,uykusuz, güç bir bebek olarak tanımlanan çocuklardır. Yürümeye başladıkları andan itibaren aşırı hareketlilikleri, kıpır kıpır oluşlarıyla,yerinde duramayışlarıyla dikkati çeken,disipline edilemeyen, kurallara uymayan çocuklardır.

DEHB genellikle 3 yaş civarında belirgin hale gelir. Problemin "Hiperaktivite bozukluğu" olarak adlandırılabilmesi için çocuğun kendi yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında fazla hareketli olması ve bu davranışların hem okul yaşantısında hem de ev yaşantısında sorun oluşturması gerekir.

Aşırı Hareketlilik:

Hiperaktif çocuklar hemen hemen her çeşit uyaranın peşinden koşarlar. Aileler çocuklarının çok yaramaz olduklarından, durdan sustan anlamadıklarından, tv' deki en sevdikleri çizgi filmi izlerken bile hareketsiz duramamalarından, hiç bir oyuncağı ile uzun süre oynayamamalarından yakınırlar.

Kreşlerde, anaokullarında daha ilk günden itibaren yaramaz ve hareketli oluşları, kurallara uymayışları,diğer çocuklarla uyumlu ilişki kuramayıp daha çok ısırma, tükürme,tekme atma gibi zarar verici ve öfkeli davranışlara girmeleriyle dikkati çekerler.

Genellikle yürüme gibi motor davranışları erken gelişirse de kendi kendine giyinme, pabucunu bağlama,düğmesini ilikleme gibi ince motor hareketlerinde geri oldukları, hep sakar ve beceriksiz çocuklar olarak tanımlandıkları görülür.

Dikkat Eksikliği:

Aşırı hareketlilik sorunu, ilkokul döneminde etkisini bir süre daha sürdürmekte ve daha sonra genellikle kontrol altına alınmaktadır. Ancak bu dönemde de karşımıza çocuğun öğrenme sorunları çıkmaktadır. DEHB olan çocuklar genelde normal ya da normale yakın bir zekaya sahip olmalarına rağmen okuma yazmayı zamanında öğrenemezler. Öğretmenleri ve ailesi çocuğun zekası konusunda doğal olarak endişeye kapılırlar. Oysa DEHB olan çocuklarda asıl sorun dikkati toplayamamaktan kaynaklanır.

Bu çocuklar dikkatlerini uzun süre belirli bir noktada toplayamazlar. Bu nedenle de öğrenmede büyük güçlükler yaşarlar. Bu öğrencilerin pek çoğunda öğrenme bozukluğu görülür.

Ödevlerine istekli bir şekilde başlarlar. Ancak bir yerinde takılırsa hemen vazgeçerler. Yazıları bozuktur. Defterleri kirli ve düzensizdir. Öğretmenleri tarafından çoğu zaman, dersi izleyemedikleri, sık sık başka şeylerle ilgilendikleri ve arkadaşlarının dikkatini dağıttıkları için tembel, akılsız, uyumsuz olarak nitelenirler.

Bu çocuklar dikkatlerini ayrıntılara vermezler. Özellikle zihinsel çabayı gerektiren faaliyetlerden kaçınırlar. Oyuncaklarını, kalemlerini, kitaplarını sık sık kaybederler. İnsan resmi çizmelerinde, geometrik şekilleri kopya etmede başarılı değillerdir.

Dürtüsellik:

Tutarsız, sabırsız oluşları, çabuk değişebilmeleri gibi nedenlerle sosyal ilişkileri zayıftır. Bu çocuklar erişkinlerin kurallarına uymayı istememelerine karşın, arkadaş ilişkilerinde emredici ve denetleyicidirler.Çevre koşullarına uyum göstermelerinde yavaşlık gözlenir.

DEHB olan çocuklar alışkın olmadıkları ortamlarda önceleri çok kaygılıdırlar. Bu kaygı dışarıya saldırganlık olarak yansır.Arkadaşlarının onların beceriksizliğini anlayıp alay etmemesi için kendileri arkadaşları ile alay eder.

Kardeşleriyle olan ilişkilerinde kabalıklarına, saygısızlıklarına, vurup kırıcılıklarına, onları korkutarak veya döverek eziyet ettiklerine sıklıkla rastlanır. Kardeşlerin daha başarılı olduğu durumlarda ortaya çıkan imrenme ve kıskanma duyguları ilişkileri büsbütün bozar.

Sosyal Becerileri:

Hiperaktif çocuklar genel olarak büyüklere ve diğer çocuklara karşı arkadaşçadırlar ve onlar gibi olmak isterler. Büyüklerin sevgisini kazanmak için onlara sık sık yardım ederler ve böylece başarılarını en iyi şekilde göstermeye çalışırlar. Ayrıca, birlikte çalışma esnasında işler ve iletişim kurma üzerinde konsantre olmadaki yetersizlikleri ve kısa bir sürenin dışında, grubun bir parçası gibi hareket edememeleri, diğer çocuklarla oynamalarını güçleştirmektedir. Oyunda sakin ve uygun giden anlar sık sık bir itiraz veya kontrol edilemeyen bir davranışla bozulmaktadır. Aniden saldırıcı olabilirler veya hiçbir sebep olmadan diğerlerinin işine görevine karışabilirler.

Hiperaktif çocukların bu sınırsız enerjiyi(masaları,sandalyeleri yerine koyma,boya fırçalarını yıkama,yerde bulunan eşyalarını derleyip toparlama gibi) aktif işlere yöneltildiği zaman fonksiyonel olabilmekte ve iyi işbirliği yapabilmektedirler.

Anlama Becerileri:

Aşırı Hareketli çocuklar, sessizce oturamadıkları,talimatları veya açıklamaları dinleyemedikleri ve bir iş üzerinde konsantre olamadıkları için anlama becerisi kazanmada güçlük çekerler. Onlar bir işi izledikçe o iş güçleşir,ilgileri çabuk dağılır ve işlerinden ayrılıp başka şeylere yönelirler.

Hiperaktif çocuklar,sakin anlarında diğer her zamanki anlarından da çok bilgili ve kabiliyetleri görülebilirler. Çocukların bu sakin ve huzurlu anları,sınıfta gürültü seviyesi düştüğü ve sınıf tenhalaştığı zaman en iyi şekilde elde edilmektedir..

Benlik Kavramları:

Bir çok hiperaktif çocuk kendini başarısız olarak görür. Onlar genellikle, zorluğun, kontrol edemedikleri davranışlardan ileri geldiğinin farkındadırlar. Bu hal onları hata yapma(bloklara çarpıp devirme, meyve suyunu dökme gibi) korkusu içinde kıvrandırır, Çünkü onlar,gerçekten oyunlara katılıp oynamak ve diğer çocuklarla iyi geçinmek istemektedirler. Gün boyunca aktif olarak ihtiyaçları olan bazı şeyleri aradıkları ama bulamadıkları görünümündedirler. Onlar, koşuşturdukça bir yerlere çarparak sık sık yaralanabilirler ve bu hal de kendilerini yardımsız ve korumasız hissetmelerine sebep olur. Dikkatleri 1 dakika sürebilir,arkasından ağlama ve perişanlık gelir.

Konuşma ve Dil Becerileri:

Bir çok hiperaktif çocuk dili anlar, iyi kullanabilir. Ancak onların,bir iş üzerinde durma veya söylemek istedikleri şey üzerinde zihinlerini konstantre etme zorlukları olduğundan düşünüp söylemek istedikleri konuyu karıştırabilirler. Bu sebeple ne söylediklerinin anlaşılması zordur. Onların konuşması bilgi ve fikir alışverişinden ziyade size , karışıklık ve şaşkınlık içindeymişler gibi gelir. Buna ilave olarak onların konuşması çoğu kez öyle hızlı olurki,kelimeleri ve düşünceleri birlikte koştururlar. Bu sebepten bir çok hiperaktif çocuk, istediğini ifade edebilmek için 1. derecede işaret lisanını kullanır. Onların,kendilerini ifadede kelimeleri kullanmaları için teşvike ve cesarete ihtiyaçları vardır.

Hareket Becerileri:

Bu çocuklar için en zor iş, kaba ve ince hareket becerilerini istenilene uygun şekilde kullanmaktır. Açıkçası onlar,sık sık kontrolsüz bir şekilde yaptıkları vücut hareketlerini kontrol altına alamamaktadırlar. Bu devamlı hareketlilik başka alanlardaki işlevselliği çok zorlaştırmaktadır.

Buna rağmen, bu çocuklar,tırmanma ,bisiklet sürme ve atlama gibi kaba hareket oyunlarında zevk alır görünmektedirler. Ancak bunların muntazam olmayan hareket gelişimleri diğer çocuklarla iyi ,başarılı oyun oynamalarına bağlıdır. Mesela ,bir topu duvara atıp çarptırmayı çok iyi başarabildikleri halde topu başka bir çocuğa atmakta zorluk çektikleri görülmektedir.

DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU OLAN ÇOCUKLARIN AİLELERİNE VE ÖĞRETMENLERİNE GENEL ÖNERİLER.

Dikkatsizlik ile İlgili :

1-Öğrencinizi size yakın bir sırada oturtun. Özellikle cam kenarı ve arka sıralarda oturtmayın.

2-Yönergelerinizi açık ve net vermeye çalışın.Size kulak verilip verilmediğini anlamaya çalışın.

3-Yönergelerinizi verirken yavaş ve kısa konuşmaya özen gösterin

4-Yönergeler uzun verildiğinde görevin başlamasından önce yönergeyi öğrenciye tekrar ettirin. Grup önünde bu yaklaşımı yapmaktan kaçının.

5-Gerektiğinde örnekler kullanın.

6-Sözel yönergeleri görsel uyarıcılarla destekleyin.

7-Çalışmaları birkaç bölüme ayırın

8-Her bir bölümü tamamladıkça mola verin. Öğrenciye devam etmeden önce dinlenme fırsatı verin.

9-Dikkatini toplamakta güçlük çektiğinde,daha önce üzerinde anlaştığınız bir işaret ile öğrencinizi uyarın.

Dürtüsellik ve Agressif Davranışları ile İlgili:

1-Bu çocuklardaki kontrol eksikliği;bu çocukların kötü olduklarından,arsız olduklarından değil, yapısal bozukluklarındandır.

2-Çocukların dürtüsel davranışlarını mümkün olduğu kadar görmeyin.

3-Öğrenci yanlış davrandığında altta yatan nedeni anlamaya çalışın.

4-Kuralları net ve çok açık belirleyin.

5-Kuralları daima pozitif olarak belirleyin.

6-Kuralları sıkça tekrarlayın.

7-Kuralları yazın ve sınıfta dikkati çekecek bir yere asın.

8-Ufak yanlışları cezalandırmayın.

9-Aynı yanlışa her zaman aynı tepkiyi verin.

10-Öğrencileriniz kontrolü yitirdiği durumlarda sakin olmaya çalışın.

11-Akılcı öğütler vermekten kaçının.

12-Tartışmayın.

13-Güç mücadelesine girmeyin.

14-Öğrenciyi sakinleştirmek,kontrolü sağlamak için onu sakin bir yere gönderin.

15-Öğrencinizle ikiniz aranızda kısa molalar için anlaşabilirsiniz.

16-Öğrencinizin kontrolünü kaybetmeye başladığı zamanın belirtilerini tanımasını ona öğretin. (Kızgın yüz ifadesi,ses tonunun düşmancalığı,öfkeli kelimeleri kullanım , inatçılık, anksiyete halinde artma,ağlamaya mehyilli hal)

Hareketlilik ile İlgili:

1-Fiziksel hareket için öğrenciye gün boyu fırsat sağlayın. Bu öğrencinin aşırı hareketliliğini azaltır. (Ofise bir kısa ziyaret yapmak,bir diğer öğretmene not götürmek,tahtayı silmek,ders sırasında kullanılan materyalleri toplamak,kalem açmak v.s.)

2-Öğrencinin sınıfa ilişkin görevlerini tamamlarken;Ayağa kalkmasına,ayaklarını sallamasına,sandalyede ileri geri sallanmasını izin verin.

3-Hiperaktif davranışları azaltması için öğrenciye imkan veren ince motor davranışları görmezden gelin.(Parmakları ile sıraya hafifçe vurma,sıranın üstünde kağıt parçaları ile oynama,küçük objelerle oynama, karalama yapma gibi.)

4-Öğrenciye kontrölünü yakında kaybedeceğini gösteren işaretleri tanımayı öğretin. (Yüz ve kulakların kızarması,kalbin çarpması,anksiyete,midenin sıkışması)

5-Kontrölünü kaybetmeden önce,düşüncelerini ve duygularını sözelleştirmeyi çocuğa öğretin.(Bu ödev çok zor. Bu çalışmayı anlamadım. Beni yalnız bırakın. Öfkelenmeye başlıyorum gibi.)

6-Harekete geçmeden önce düşünmesini,durmasını çocuğa hatırlatmak için not defterine ya da sıranın üstüne basit görsel ipuçları verin.(Örneğin,Kontrölünü sağladığında alacağı ödülün resmi gibi.)

7-Rutin işleyişteki değişiklikler stresi arttırıp,anksiyete ve öfkeye yol açabilir. Uyumu kolaylaştırmak için değişikliklerle ilgili bilgiyi öğrenciye bildirin. (Öğretmenin yokluğunu birkaç gün önceden bildirmek,Bir faaliyetin sonlanmasına beş dakika kaldığını bildirmek gibi.)

8-Öğrencinin, yapılandırılmamış,kalabalık ve çok sesli ortamlarda davranışları üzerindeki kontrolünü yitirdiğini unutmayın. Aşırı uyarıldığını farkediyorsanız(tedirgin olduklarını,utandıklarını,arkadaşlarının kendilerine dokunmasından rahatsız olduklarını da dile getirebilirler) Kalabalık koridorlardan kaçınmak için sınıfı 2-3 dakika öncesi terketmesine izin verin.

9-Gerilimi azaltmak için mizahı kullanın.Mizahın kullanımı öğrencinin zihnini başka yöne çeker ve olması yakınlaşan bir durumu bertaraf eder.

10-Stres altındaki bir çocuk kendiliğinden ve kolaylıkla seçenekleri üretemez. Çatışmaları çözümlemek için alternatif çözümleri araştırın.

11-Uygun dürtü kontrolünü yansıtan davranışlarda ve yeniden kontrol sağlandığında öğrenciyi ödüllendirin.

Problem Çözme ile İlgili:

1-Problem durumlarında kullanılan etkili stratejileri öğrenci ile tartışın.

2-Problemi teşhis etmesini ve sözel olarak belirlemesini öğrenciye öğretin(Problem nedir? Arkadaşlarıma vurdum)

3-Uygun amaçları teşhis etmeyi öğrenciye öğretin(problemi çözerek sen ne kazanacaksın? Sıkıntıya girmeyeceğim ve diğer insanlarla daha iyi anlaşacağım)

4-Probleme çözümler ve alternatif tepkileri üretmede öğrenciye yardım edin

( vurmak yerine ne gibi şeyler yapabileceğini düşünüyorsunuz? Bilmiyorum. Yumruklar yerine kelimelerle dövüşmeye ne dersin? Mümkün ama,annem ve babam bazı kelimeler söylediğimde kızıyorlar.Onlarla birlikte uygun kelimelerin listesini yapabilirsin Onları uygun gördüğü kelimeleri kullanabilirsin.)

5-Üretilen alternatif çözümlerin değerlendirilmesinde öğrenciye yardım edin .

6- Çocuğa davranışındaki değişikliğin sonuçlarını nasıl değerlendireceğini öğretin 7-Davranışındaki değişikliğin sonuçları hakkında nasıl pozitif ifadeler kullanacağını gösterin (kızdırıldığımda kavgaya girmemeyi çok iyi becerdim. Kendimle gurur duyuyorum.)

Çalışma Alışkanlıklarını Geliştirmek ve Başarıyı Arttırmak ile İlgili:

1- Öğrenciye her çalışma esnasında aklında tutabileceği miktarda bilgi sunun.

2-Ödevlerin uygunluğunu değerlendirin.Öğrencide engellenme yaratacak(çok zor ve çok uzun) bir görev vermeyin. Bunun yanısıra sıkıcı olabilecek (çok kolay, çok kısa,çok tekrarlayıcı)görevlerden de kaçının. Öğrenciye gerektiği kadar nitelikli ve incelikli görevler verin.

3-Öğrenci başarılı oluncaya kadar ödevle ilgili beklentilerinizi azaltın. Öğrenci başarı gösterdikçe ödevlerin güçlüğü ve uzunluğu giderek arttırılabilir.

4-Öğrenciyi sınıf ödevini bitirmeden eve göndermekten kaçının. Bitirilmemiş ödev çocukta ve ailesinde sıkıntı yaratır ve aralarında güç savaşına yol açar. Öğrenci okulda ödevini bitirmezse, enerjisi azalacağından (hem fiziksel hem de (kognitif)evde de tamamlamakta zorluk çekecektir. Öğretmen öğrencinin başarabileceği bir seviyede azaltılmış olan ödevde kararlı ise, öğrenci ya boş yada okuldan sonra bitirilmemiş ödevini kalarak tamamlamalıdır. Bu sürenin kısa olmasına dikkat edilmelidir. Öğretmen ve ebeveyn için elverişsiz bir durum olsa bile, ödev tamamlanmadığı sürece bu durumun sürekli uygulanmasında yarar vardır.

5-Ödev vermeseniz bile öğrencinizin evde yarım saatlik bir çalışma periyodunu sürdürmesine destek olun.

6-Ödev kontrolünü mutlaka yapın.

7-Öğrenme isteğini kamçılayan(laboratuvar vs.) ilginç bir çevre yaratın. Farklı modaliteler yoluyla(görsel, işitsel,dokunma,motor...) öğrenmesine olanak tanıyın.

8-Yeni bilgi ve becerileri verdikten hemen sonra,başarılı olmasını beklemeyin. Sözel bilgiyi kısa aralıklarla kesin ve yeniden gözden geçirip özetleyin ve öğrencinin tekrar etmesini sağlayın.

9-Öğrencinin ne kadar küçük olursa olsun başarısını ödüllendirin. Öğrencinin başarısının adımlarını açık bir şekilde tanımlayarak, gayretini ve coşkusunu arttırın.

10-Başarı sağlamak için sorumluluk üstlenmesinde öğrenciye cesaret verin. Çok fazla koruyucu olmak,çocuğun kişisel başarı duygusunun gelişmesine engel olabilir.

11-Yanlışların önemli öğrenme deneyimleri sağladığı noktasından hareketle, başarısızlığının sorumluluğunu da üzerine alması için öğrenciye cesaret verin.

12-Daha kısa ve daha kolay okuma parçaları üzerinde okuma pratikleri yapın.

13-Uygun hızda okuma güçlüğü varsa geribildirim ve karşılaştırma sağlaması için teyp kaydı kullanımını destekleyin.

14-Konuyu okumadan önce,varsa giriş, özet,gözden geçirme sorularını ya da parçanın sonundaki anlama ve yargılamaya ilişkin soruları okumasını önerin. İkinci aşamada bu sorulara cevap bulmak amacıyla okusun. Bu yöntem, öğrencinin edindiği bilgiye ilişkin farkındalığını arttırır.

15-Yeniden okuma aşaması sırasında kolaylık sağlaması için,konunun önemli yerlerinin altının çizilmesine ya da not edilmesine destek verin.

16-Yüksek sesle tekrarı destekleyin.

17-Öğrencinin kim,ne zaman,nerede, nasıl ve niçin detaylarına odaklanmasını ve bu anahtar kelimelerle düşüncelerini organize etmesini sağlayın.

18-Matematikte süre kullanmayın,zamanlı testler öğrencide stres yaratır.

19-Test başlamadan önce,öğrencinin test formatını incelemesine izin verin(çoktan seçmeli,doğru-yanlış, boşluk doldurma gibi)

20-Genellikle yavaş çalıştıklarından testi tamamlamaları için ek süre verin.

21-Sorulara verdiği cevapları gözden geçirmesi için destekleyin.

22-Öğrencinin probleminden çok,yeteneklerini derecelendirin. Örneğin, el yazısını, noktalamalarını,harf ve hece hatalarını değil de, tarih sınavının içeriğini değerlendirin.

23-Öğrencinin yanlış cevaplarının sayısından çok doğru cevaplarının sayısı ile ilgilenin.

Duygusal Olarak Güvenli Bir Çevre Oluşturmak ile İlgili:

1-Bütün öğrenciler aynı özelliklere sahip değildir. Bireysel farklar ve ihtiyaçlar vardır.

2-Öğrencinin entelektüel kapasitesini ortaya koyan ve benlik saygısını geliştiren eğitici bir çevre yaratmalı.

3-Sınıf ve okulda öğrencinin özellikleri ile uyumlu değişiklikler yapılmalı.

4-Destekleyici çevre, aksiyete ve stresi azaltır.

5-Öğrenciye saygılı davranışlarda model olunmalı.

6-Öğrenciyi arkadaşlarının anlamasına yardımcı olun.

7-Öğrencinin semptomlarına duyarlı olun ve ona empatik yaklaşın. Eğer öğretmen belirtilere duyarsız ise akranları da öğrenciye olumsuz tepki verirler.

8-Öğrenciye derste uygun olmayan davranışlarından ötürü şımarık, aptal,tembel, yaramaz gibi sözler kullanmayın.

9-Sınıf arkadaşlarının önünde eleştirmekten kaçının.

10-Sınıfta yanına öğrenci ile uyumlu bir ilişki sürdürebilecek uygun bir öğrenci oturtmaya çalışın(iyi not tutabilen,konuşmayan,verilen görevi yerine getirebilen ona yardım eden birisi olmasına dikkat edin)

11-İhtiyaç hissedilirse sınıf dışında da destek olabilecek bir iki arkadaştan yararlanın.

AİLEYE PRATİK ÖNERİLER

1-Çocuğunuza yapmaması gereken davranışı söylemekten çok,yapması gereken davranışı söyleyin ve yapın. Nasıl davranması konusunda çocuğunuza model olun.

2-Kendi başına güzelce giyinmek,kapıyı yavaş örtmek gibi küçük davranışları yaptığı zaman bile çocuğunuzu ödüllendirin. Övgüyle,güzel cümlelerle,gülümseyerek onları ödüllendirin. Ancak aşırıya kaçmayın. Bu çocuklar, gerçek övgüyle sahte övgüyü ayırabilecek özelliktedir.

3-Sarılarak,dokunarak,okşayarak onu sevin. Birlikte oynadığınız bazı oyunları fiziksel temas gerektirenlerden seçebilirsiniz.

4-Çocuğunuzu sadece iyi not aldığında değil,ödevini yapmaya gayret ettiğinde de ödüllendirin.

5- Talimat verirken,ilk önce çocuğunuzun dikkatini çekin. Gözlerinin içine bakın. Sonra ne istediğinizi açıkça ve sakin bir ses tonuyla söyleyin. Ondan talimati size tekrarlamasını isteyin. Gereksiz tekrarlar yaptırmayın.

6-Basit ve kısa talimatlar vermeye çalışın. Zor işler için aynı anda bir veya en fazla iki tane talimat verin.

7-DEHB 'li çocukları susturmak ya da sakinleştirmek için aileler tutamayacağı sözler verirler. Söz verecekseniz,mutlaka yapabileceğiniz şeyler için söz verin.

8-Çocuğunuza uygun zamanlarda evde yapabilecekleri işler konusunda sorumluluklar verin .Aşırı koruyucu tutum takınarak sorumluluk almasını engellemeyin.

9-Bir şeyleri paylaşmak için çocuklarınıza zaman ayırmaya gayret edin. Onlara ve onlarla birlikte eğlenceli hikayeler okuyun; soru sormaları,hikayeyi tartışmaları,hikayeyi anlatmaları için onlara cesaret verin.

10-Çocuğunuzun kendinden yaşça küçük birine bir şey öğretmesini sağlayın . Bu durum,çocuğunuzun sorumluluk almasını kolaylaştıracaktır.

11-Küçük şeyler de olsa,çocuğunuzun olumlu yönlerini ön plana çıkarmaya çalışın. Bunları vurgulayın ve onları cesaretlendirerek,öz güvenlerini geliştirin.

12-Çocuğunuza talimat verirken,bunu bağırarak yapmayın. Bu durumda çocuğunuz talimatın anlamından çok ,sesinizin yüksekliğine odaklanacaktır.

13-Dikkatini yoğunlaştıracak oyunlar oynayın. Örneğin aile albümünüzü birlikte inceleyin ve hoşlandığı bir fotoğrafı ayırın. Bu fotoğrafa bir süre bakmasını sağlayın . Daha sonra bu fotoğrafı kapatıp,ona bu fotoğrafla ilgili sorular sorun.

14-Çocuğunuzun nelere ilgi duyduğunu araştırın. Onların bir listesini yapın. İlgi duyduğu konularla akademik konuları birleştirmeye çalışın.

15-Aile toplantıları düzenleyerek yakın akrabalarınızla evde ya da dışarda toplanın. DEHB'li çocuklar tanıdıkları insanlar yanında daha az kaygı duyarlar.

ÖĞRETMENLERE PRATİK ÖNERİLER

1-DEHB'li çocuğun masanızın yanına ya da ders esnasında en çok bulunduğunuz bir yere yerleştirin. Böylece bu çocukların kafasını karıştıran,onları dersten uzaklaştıran engellerin önünü kesmiş olursunuz.

2-Okuldan sonraki zamanlarına ait planlarını yapmalarında onlara yardımcı olmaya çalışın.

3-Zamana dayalı sınavların sıklığını azaltın. Bu tür sınavlar,DEHB'li çocukların bildikleri şeyleri göstermelerine pek fazla katkı sağlamaz.

4-Ev ödevlerinin miktarından çok, kalitesine yönelin. DEHB'li öğrenciler genellikle az ödeve ihtiyaç duyarlar.

5-Büyük ödevleri,küçük parçalara ayırın. Bu,DEHB'li öğrenciler için çok önemlidir. Ağır ödevler çocuğu ezebilir ve çocuk ,"Bunu asla yapamayacağım " şeklinde duygusal bir tepkiyle geri çekilir.

6-Sınıf duvarlarına öğrencilerin dikkatlerini dağıtıcı şeyler asmayın. Bu tür uyaranlar,DEHB'li çocukların dikkatinin kolayca dağılmasına sebep olur. Potansiyel görüntü ve gürültü kaynaklarının bu öğrencilerin arkasına yerleştirilmeleri daha iyi olur.

7- DEHB'li çocukları,sınıfta hoşlandıkları bir arkadaşıyla eşleştirin ve dost olmalarını sağlayın. Bunu pekiştirin.

8-Beklentilerinizi açıkça ifade edin, imalı konuşmayın.

9-Mümkün olduğunca çocuğa sorumluluk verin. Ancak vereceğiniz sorumluluklar çocuk tarafından ceza olarak algılanacak şekilde ağır olmasın.

10-Bu çocukların çoğuna el yazısı zor gelir.Alternatifler geliştirmeyi düşünün.Örneğin, sözel testler uygulayın.

11-Evde yüksek sesle okuma çalışması yapması için onu cesaretlendirin.Mümkün olduğunca sınıfta sesli okuma yaptırın.Hikaye anlatımını kullanın. Çocuğun bir konuyu devam ettire bilme becerisini kazanmasına yardımcı olun.

12-Sözel olmayan ipuçlarını kullanın.Dersi anlatırken, dikkatsiz çocuğun yanına gidin ve omzuna dokunun.Ders ilerlerken sınıfta dolaşın ve çocuğun kitabından okunan yada tartışılan bölüme parmağınızla dokunun.

13-Doğru söylemediklerini kabul ettirerek onları yalanla yüzleştirmeyin.

14-Bir öğretmen olarak kendi hızınızı değerlendirin.Sınıfta konuları işlerken ne kadar hızlı ne kadar yavaş olduğunuzu sınayın.

15-Ailelerle olumlu ilişkiler geliştirin. Ödevleri açık bir şekilde yazarak ,aile üyelerini işin içine katın. Ödevlerin geri verilme tarihinin bulunduğu,ödev bitiminde ailelerin imza atabileceği bir ödev programının hazırlanması yararlı olabilir.

16-Öğrenciniz talimatları takip etmekte zorlanabilir. Bunun için talimat vermeden önce öğrencilerinizin dikkatini çekin. Uyarıcı ipuçları kullanın. Yazılı direktifleri sözlü direktiflerle besleyin.

17-Bir seferde bir talimat verin. Öğrenciye talimatı tekrarlatarak anlaşıldığından emin olun.

18-Öğrenci bir oyunda sırasını beklemede zorluk çekiyorsa,ona sorumluluk gerektiren bir iş verin. Bu,takım kaptanlığı,hakemlik gibi sorumluluklar olabilir.

19-DEHB'li öğrenciler,bir ödevi yaparken kendi hızlarına göre değerlendirilmelidir. Diğer çocuklarla kıyaslama yaparak hızını belirlemeye çalışırsanız,DEHB belirtileri artar.

20-DEHB'li öğrenciler, sıralarında bağımsız çalışmanın aksine öğretmen tarafından doğrudan sorumluluk verildiğinde yani doğrudan öğretim yapıldığında daha başarılı olmaktadır.

KAYNAKÇA

1-Karatepe Hasan,"Heyecan Bozukluğu Olan Çocuklar."

Karatepe Yay. 1987

2-Prof.Dr.Ekşi Aysel "Ben Hasta Değilim"

Nobel Tıp Kitap Ev.1999

3-Prof.Dr. Öztürk M.Orhan "Ruh Sağlığı ve Bozuklukları"

Hekimler Yay.Bir.Ankara1997

4-Doç.Dr.Selçuk Ziya "Dikkat Eksikliği ve Hiperaktif Çocuklar"

Pegem A Yayınları Ankara 2000

5-Prf.Dr.Köroğlu ,Ertuğrul(Çeviri Editörü)"Mental Bozuklukların Tanısal

ve Sayımsal el Kitabı DSM IV "

Hekimler Yayın Birliği IV Baskı. Ankara.

6-Rize Rehberlik Arş.Mrkz.Notları

DİKKAT EKSİKLİĞİ AŞIRI HAREKETLİLİK BOZUKLUĞU DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ

Bu davranışların çoğunu çeşitli ortamlarda ve pek çok zamanda gösteren çocuklarda DEHB 'den şüphelenilebilir. Ancak bu davranışların hemen her çocukta kısa sürelerle olabileceği de hatırda tutulmalıdır.

Bu ölçütler tek başına tanı koymaya yeterli değildir.

Hiç Yok Çok Az Oldukça Çok Fazla Fazla

1-Dikkatini ayrıntılara veremez:Okul ödevlerinde

İşlerinde yada diğer etkinliklerde dikkatsizce

hatalar yapar. 0 1 2 3

2-Üzerine aldığı görevlerde ya da oyunlarda

dikkatini sürdürmekte güçlük çeker . 0 1 2 3

3-Onunla konuşulduğunda çoğu zaman

dinliyormuş gibi gözükür. 0 1 2 3

4-Yönergeleri izleyemez ve okul ödevlerini,

ufak tefek işlerini veya işyerindeki görevlerini 0 1 2 3

tamamlayamaz.(Karşıt olma bozukluğuna veya

yönergeleri anlamaya bağlı değildir.)

5-Üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri,düzenlemekte

güçlük çeker. 0 1 2 3

6-Uzun süreli zihinsel uğraş gerektiren etkinliklerden

kaçınır,bunları sevmez ya da bunlarda yer almaya

karşı isteksizdir. 0 1 2 3

7-Çoğu zaman üzerine aldığı görevler ya da etkinlikler

için gerekli olan şeyleri kaybeder.(Ör. Oyuncaklar, 0 1 2 3

okul ödevler,kalemler)

8-Dikkati dışı uyaranlarla kolayca dağılır. 0 1 2 3

9-Günlük etkinliklerde çoğu zaman unutkandır. 0 1 2 3

10-Çoğu zaman elleri,ayakları kıpır kıpırdır ya da

oturduğu yerde kıpırdanır. 0 1 2 3

11-Sınıfta ya da oturması beklenen diğer durumlarda

oturduğu yerde kalır 0 1 2 3

12-Aşırı düzeyde koşuşturup durur ya da tırmanır. 0 1 2 3

13-Sakin bir biçimde boş zamanlarını geçirme,

etkinliklere katılma ya da oyun oynama zorluğu vardır. 0 1 2 3

14-Çoğu zaman hareket halindedir ya da motor

takılmış gibi davranır 0 1 2 3

15-Çoğu zaman çok konuşur. 0 1 2 3

16-Çoğu zaman sorulan soru tamamlanmadan

cevabını yapıştırır. 0 1 2 3

17-Sırasını beklemekte güçlük çeker. 0 1 2 3

18-Çoğu zaman başkalarının sözünü keser

ya da yaptıklarının arasına girer. 0 1 2 3

19-Çoğu zaman yarım kalmış bir etkinlikten

ötekine geçer. 0 1 2 3

20-Sonuçlarını düşünmeksizin çoğu zaman fiziksel

açıdan tehlikeli etkinliklerde bulunur . 0 1 2 3

Değerlendirme:Alınan puan 40 ve üzeri ise bireysel

incelemeye alınması için çocuk Rehberlik ve Araştırma

Merkezine randevu alınarak götürülmelidir.

Rehber Öğretmen:Fatma Atam